We zitten vandaag samen met BOS+ aan het begin van een traject waarin we de houtketen zichtbaar willen maken, via onder andere een atlas, een expo, een materialen-databank en een toolkit. BOS+ is daarbij een belangrijke partner aan de bron van de keten. Kan je beginnen met jezelf en jullie organisatie kort voor te stellen?

Ik ben Bert De Somviele en al meer dan twintig jaar actief bij BOS+, waarvan de laatste vijftien jaar als directeur. BOS+ bestaat al meer dan vijftig jaar. We zijn geëvolueerd qua naam, maar de kern van onze missie is gebleven: mensen bewust maken van het belang van bossen en bomen, zowel ecologisch als maatschappelijk. Bossen leveren cruciale ecosysteemdiensten—van biodiversiteit en recreatie tot klimaatregulering en gezondheid. Denk aan verkoeling in steden of wateropvang. Toch worden deze functies vaak onderschat of als vanzelfsprekend gezien.

Jullie werken niet alleen in Vlaanderen, maar ook internationaal?

Klopt. We zijn sinds een twintigtal jaar ook actief in de tropen, waar we samenwerken met lokale gemeenschappen die vaak rechtstreeks afhankelijk zijn van het bos voor voedsel, water en inkomen. Als zij hun bos duurzaam kunnen beheren én er iets aan overhouden, zijn zij ook de beste beschermers ervan.

We merken in ons werk dat het beeld rond houtkap vaak negatief is, zeker in een dichtbevolkte regio als Vlaanderen. Hoe kijk jij naar de toekomst van houtproductie in onze regio?

Veel mensen reageren emotioneel op het idee van bomen kappen, en dat is begrijpelijk. Maar het alternatief is alles importeren—en dat heeft ook impact. Japan is een goed voorbeeld: zij besloten hun bossen met rust te laten en alles in te voeren, met desastreuze gevolgen voor landen zoals de Filipijnen en nu ook Indonesië. Vlaanderen is vandaag sterk afhankelijk van import, en onze houtconsumptie veroorzaakt jaarlijks een ontbossingsvoetafdruk vergelijkbaar met de oppervlakte van Brussel. De vraag is dus niet óf we bomen mogen kappen, maar hóe we dat op een verantwoorde manier lokaal kunnen doen.

Hout wordt vaak als “neutrale” grondstof beschouwd—het ligt gewoon in het magazijn. Maar er zit natuurlijk een hele keten achter. Hoe probeert BOS+ die bewustwording te versterken?

In de landbouw is de term ‘korte keten’ ingeburgerd, maar in de bos- en houtsector hoor je dat nauwelijks. In Vlaanderen verkoopt men hout op stam. Je duidt een perceel aan, een exploitant koopt het, maar waar het hout daarna naartoe gaat? Dat weet je vaak niet. Anderzijds beginnen veel houtbewerkers pas aan de keten wanneer het materiaal geleverd wordt. Er is zelden interesse in waar het vandaan komt. Die disconnectie willen we zichtbaar maken.

Dat is ook een van onze doelen met de atlas: de keten visueel en inhoudelijk terug zichtbaar maken voor ontwerpers en producenten. Niet om compleet te zijn, maar om opnieuw verbanden te leggen.

Dat is heel waardevol. Want als je echt duurzaam wilt werken, moet je weten waar je materiaal vandaan komt. En vandaag ontbreekt daar de transparantie. Er zijn zeker bedrijven en zagerijen die het goed willen doen, maar die data zijn moeilijk toegankelijk, soms bewust om commerciële redenen. Tegelijkertijd wordt hout op de markt nog te weinig als een hoogwaardige grondstof behandeld. Dat moet echt veranderen.

Ik wil het letterlijk laten zien. Een van de bedrijven waarmee we samenwerken is Indera. Ik spoel het even door: dit is Synthese Eco, een meubel dat ze volgens circulaire designprincipes hebben ontwikkeld. Maar dat is nog eerder een prototype. In de praktijk gebruiken ze meestal nog steeds lijm en nietjes om frames en bekledingen samen te stellen.

Soms zit er nog een sticker op het houtmateriaal, maar doorgaans is de herkomst onduidelijk. Indera heeft wel een grote houtzagerij en werkt met hout dat rechtstreeks van bomen komt, niet alleen plaatmateriaal. Ze ontwikkelen hun eigen onderdelen—frames, schuimen, textiel- of leerafwerking—maar dat gebeurt nog grotendeels volgens het klassieke model. En daar stopt voor hen ook de keten: ze weten wie hun leveranciers zijn en aan wie ze leveren, maar niet wat er vóór of na hun schakel gebeurt. Dat roept de vraag op: waarom is het belangrijk om die oorsprong van materialen te kennen?

Voor elk bedrijf dat duurzaam wil produceren, is dat eigenlijk de eerste stap: weten waar je materiaal vandaan komt, en wat de impact daarvan is. Je hoeft niet van de ene dag op de andere alles om te gooien, maar inzicht krijgen is cruciaal.

Ik begrijp dat de informatieketen moeilijk transparant is. We hebben een paar jaar geleden een studie gedaan bij Vlaamse zagerijen, en daar hield men de lippen stijf op elkaar. Ze wilden nauwelijks delen waar hun hout vandaan kwam of welke volumes ze verwerkten. Mogelijk speelden fiscale overwegingen mee—bedrijven willen niet altijd hun kaarten op tafel leggen.

Hebben jullie zicht op de schaal van houtproductie in Vlaanderen?

We hebben daar onderzoek naar gedaan. De cijfers zijn gebaseerd op interviews en extrapolaties, dus ze zijn indicatief. Voor loofhout en naaldhout hebben we data over export, lokale verwerking en sectorverdeling. Een opvallende bevinding: ongeveer de helft van het hout dat in Vlaanderen wordt geoogst, eindigt als brandhout—vaak via informele kanalen.

Veel dunninghout is niet bruikbaar voor hoogwaardige toepassingen en verdwijnt dus in de kachel. Maar als je de korte keten weer wil herstellen—en nu is die haast onzichtbaar—dan heb je een coördinerende entiteit nodig. Iemand die weet wat er aan de productiekant beschikbaar is, en dat verbindt met lokale bedrijven. Jullie project lijkt daar een mooie aanzet toe. Uiteraard kan je daar geen voltijdse dienst van vijftien mensen op zetten, maar als inspirerend platform is het heel waardevol.

Dank je. Laat me nog even kort schetsen wat we verder willen doen. We hebben een uitgebreid schema ontwikkeld van de houtwaardeketen, waarin we elke stap als actie beschrijven. Bij elke actie zoeken we inspirerende voorbeelden met strategieën die we in een atlas willen bundelen—als een digitale én fysieke gids voor de sector.

Een eerste experiment deden we rond de expo van Enzo Mari, de Italiaanse ontwerper uit de jaren ’70 die pleitte voor democratisch design. Hij ontwikkelde blauwdrukken—“autoproduzione”—voor meubels die je zelf kon maken met basisgereedschap. We organiseerden een workshop waarin we offcuts van Indera gebruikten, en die lieten verwerken door lokale makers. Zo ontstond een soort mini-korte-keten. Het product werd volledig gedocumenteerd met o.a. 3D-scans—een soort digitale tweeling.

Daaruit groeit nu een archief, een materialenbibliotheek, en uiteindelijk ook een toolkit voor ontwerpers en bedrijven. Niet om volledig te zijn, maar om te inspireren en aan te zetten tot actie. Vooral omdat er vanuit Europa ook nieuwe verplichtingen komen, zoals de digitale productpaspoorten en de ‘extended producer responsibility’. Transparantie over grondstofherkomst wordt dus steeds belangrijker.

En dan komt de vraag: hoe kijk jij naar certificatiesystemen zoals FSC? Die worden vaak als dé garantie voor duurzaam hout gepresenteerd, maar er is ook kritiek op. Wat is jouw visie daarop?

Jullie zitten in de raad van bestuur van FSC. Dat plaatst jullie natuurlijk in een bepaalde positie in dit debat?

Klopt. We zijn op die manier betrokken, maar we zien tegelijk ook de beperkingen van certificering. Of het nu FSC of PEFC is, of andere vrijwillige certificeringssystemen in andere sectoren — zoals CO₂-compensatieprogramma’s via boomaanplanting — telkens zie je dat zulke systemen kunnen uitgroeien tot miljardenindustrieën. Maar zelfs daar vallen nu al lijken uit de kast.

Certificering blijft mensenwerk, en zeker wanneer het gaat over tropische bossen, werk je vaak in heel complexe en kwetsbare contexten. Niet alleen door de socio-economische omstandigheden van die landen, maar ook omdat we het ecosysteem van een tropisch bos nog maar amper begrijpen. Dat is iets totaal anders dan een gematigd bos hier, waar we één soort per hectare hebben. In de tropen heb je er makkelijk honderd.

Dus zelfs met de beste bedoelingen blijft er veel onzeker?

Ja. Zelfs topwetenschappers en de beste bosbouwers weten vaak niet precies wat de impact van ingrepen is. En dan zetten we er toch certificeringssystemen op. Dat zorgt voor spanningen. En dan zwijgen we nog over de schandalen die kunnen ontstaan uit menselijke fouten of hebzucht.

Certificering blijft dus een kwetsbaar verhaal. Daarom zijn we vandaag meer fan van bindende regelgeving. Dat lost ook niet alles op, maar Europa heeft recent bijvoorbeeld wetgeving ingevoerd rond ontbossingsvrije producten: cacao, koffie, hout, soja… ik twijfel of rubber erbij zit.

Vanaf eind 2024 moet alles wat onze markt binnenkomt, ontbossingsvrij zijn. Dat is een enorme uitdaging voor hele sectoren. We hebben recent een studiedag georganiseerd voor de chocoladesector in België. Je voelt daar de nervositeit: hoe moeten ze hiermee omgaan?

De cacaosector is natuurlijk ook om andere redenen problematisch?

Zeker. Er is veel kinderarbeid, veel ontbossing. En mensen worden vaak zelfs niet volgens het Afrikaanse minimumloon betaald. Die sectoren staan nog ver af van een duurzaam model.

Tot nu toe vertrouwden we vooral op vrijwillige certificering. Elk groot bedrijf doet ‘iets’, al is het maar om op de website te zetten dat ze aan duurzaamheid werken. Elke Vlaamse retailer is ermee bezig, want de concurrentie is groot. Maar als je alles optelt wat ze doen, kom je nog niet tot een echt duurzame supermarkt.

Daarom geloven wij steeds minder in vrijwillige certificering als dé tool. We moeten naar wetgeving. Ja, ook dat is technisch complex: hoe garandeer je dat een product uit Ghana volledig duurzaam is geproduceerd?

Maar we hebben vandaag technologie die twintig jaar geleden nog niet bestond. Dat helpt. Al zullen er ook dan nog schandalen en tekortkomingen zijn. Toch kiezen wij duidelijk voor wetgeving boven vrijwillige certificering.

En hoe zit dat met lokaal hout? Ik heb gehoord dat het moeilijker is om daar bijvoorbeeld een FSC-label op te krijgen. Klopt dat?

Dat klopt grotendeels. Kleine volumes — bijvoorbeeld uit parken of bij het kappen van laanbomen — worden amper FSC-gecertificeerd. In Vlaanderen zijn er nochtans redelijk wat bossen met FSC-certificering, zeker de grotere. De Vlaamse overheid streeft ernaar om al haar bossen FSC-gecertificeerd te maken. Ook Universiteit Gent heeft dit bos laten certificeren.

Maar dat kost natuurlijk geld. En bij privébossen is de situatie moeilijker. Die zijn vaak versnipperd in eigendom: door het erfrecht heb je soms zeventien neven en nichten die samen eigenaar zijn van een stuk bos dat ze nauwelijks kennen of beheren.

De goesting om dat dan ook nog eens te certificeren? Die is vaak onbestaand. En dus gebeurt het nauwelijks.

Als we nu even inzoomen op de meubelsector, waar we met dit project op focussen — welke rol zou Bos+ daar kunnen spelen?

We kunnen zeker adviseren. Maar vooral pleiten we al jaren voor iets fundamenteel: een visie op houtproductie in Vlaanderen. Die is er vandaag niet.

Terwijl hout eigenlijk een strategisch product is. We moeten er enorm veel van invoeren. Wat ontbreekt is een politiek gedragen plan: wat willen we binnen 20, 50 of 100 jaar aan houtproductie realiseren? Zo’n visie biedt houvast voor de verwerkende industrie.

Neem bijvoorbeeld West Fraser (vroeger Norbord) in Genk. Zij gebruiken vandaag nog dennenhout uit de Kempen — een erfenis van de mijnbouw. Maar veel van die bossen worden omgevormd naar loofhout of verdwijnen als houtproductiegebied.

Als zij wéten dat er wél nog houtproductie zal zijn, maar met andere soorten, kunnen ze zich daarop aanpassen. Dat is het voordeel van bosbouw: je plant vandaag, maar oogst pas over 20 tot 30 jaar. De industrie krijgt dus tijd om zich aan te passen en investeringen af te schrijven.

West Fraser bewijst dat ook. Ze passen hun productielijnen aan zodat er nu veel meer loofhout in spaanplaten kan dan vroeger.

Dus het komt erop aan om richting te geven?

Absoluut. Vandaag zijn beslissingen vaak afhankelijk van lokale actiecomités. Zowat elke boom die gekapt wordt, krijgt protest.

Daardoor zie je dat de houtoogst van het Agentschap voor Natuur en Bos de voorbije vier jaar zowat gehalveerd is. Niet per se vanuit overtuiging, maar vanuit politieke gevoeligheid.

Als je op die manier beleid voert, wordt het voor de industrie wel erg moeilijk om langetermijnbeslissingen te nemen.

Dat doet me denken aan het Essersbos in Genk. Jullie waren daar ook bij betrokken. Kan je die case wat duiden?

Ja, dat was een duidelijk geval van ontbossing.

Wij maken daar altijd een strikt onderscheid: houtkap kan, als het deskundig gebeurt. Dan levert het een prachtig product op én kan het je bos voorbereiden op klimaatverandering.

Kijk naar het Zoniënwoud. Dat staat vol beuken die lijden onder de steeds drogere zomers. Dat bos is heel eensoortig en daardoor kwetsbaar. Een beheerder moet dan versneld kappen en soorten mengen. Dat is geen kaalkap, maar een omvorming.

Door kap bepaal je de toekomst van het bos. Beslissingen die je vandaag neemt, bepalen wat de boswachter over 100 jaar aantreft. Bosbouw is altijd erfgoedbeheer.

En bij het Essersbos was dat niet het geval?

Nee. Daar ging het effectief om ontbossing. In een regio als Vlaanderen, die al zo bosarm is, moeten we daar bijzonder streng op zijn.

We maken vaak de vergelijking met erfgoed: je gooit een kathedraal van 500 jaar ook niet zomaar plat om elders een loods te bouwen als "compensatie". Toch is dat wat er bij ontbossing vaak gebeurt.

Compensatiebossen zijn een zwaktebod. Waardevolle bossen moeten gewoon behouden blijven.